De Transitiecirkel, een zesluik. Deel 6: Betekenisgeving

(lees ook de delen 1 (‘Introductie’), 2 (‘Hechten en intimiteit’) en 3 (‘Verliezen’) en 4 (‘Rouwen’) en 5 (‘Duaal Procesmodel’)

Een nieuw begin.

Dit is het slot van onze serie over de transitiecirkel. We zijn aangekomen bij de stap van zin of betekenis geven.

Transitiecirkel - Wilhelm van Wielink

De “of” in deze stap lijkt aan te geven dat zin en betekenis verschillende begrippen zijn: er kan dan misschien wel betekenis gegeven worden aan een zinloos verlies, maar het verlies zal als zodanig altijd zinloos blijven. Wij kijken daar anders tegen aan: voor ons zijn zin en betekenis gelijkwaardige begrippen en wij behandelen ze als identiek. We onderkennen dat de woorden verschillende lading kunnen hebben en laten iedereen graag de ruimte om daar zelf invulling aan te geven. Ondertussen nemen we zelf de vrijheid om de begrippen door elkaar heen te gebruiken.

4 Pijlers

Om concreet met zingevingsvragen aan de slag te gaan, maken we gebruik van de volgende vier pijlers (Baumeister, 1992):

Greep op de situatie
Doelen/doelgerichtheid
Erkenning/positief zelfbeeld
Waarden

Het gaat er om, aan de hand van deze pijlers een nieuwe betekenis te construeren. Zin of betekenis is er door het verlies niet (meer) vanzelf, deze kan ook niet zomaar meer gevonden worden. En, lastig in een organisatiecontext ook, het kan niet door de collega of leidinggevende opgelegd worden:
“We moeten het maar niet meer hebben over het verleden / de vertrokken medewerker(s).”
“Het is beter de oude naam / het oude beeldmerk van de organisatie niet meer te gebruiken.”
“Deze nieuwe manier van werken is veel efficiënter, zo gaan we meer winst maken.”

Actief

Omgaan met verandering vraagt om een actief proces van betekenisgeving. Een hervinden van een gevoel van grip op het leven, na: “dit kan mij toch niet overkomen?”. Het vraagt om een herbezinning op doelen, om opnieuw richting te kunnen geven. Vaak zijn ook persoonlijke waarden als fundament voor het eigen leven ter discussie komen te staan in het licht van het verlies: “wat is nu nog belangrijk?”. Deze waarden zijn belangrijk in hun bijdrage aan nieuwe doelen in het leven. Tot slot kan door het verlies het zelfbeeld negatief beïnvloed worden, zeker als er sprake is van schuld of schaamte, terwijl erkenning gevonden kan worden in het actief bezig zijn om het eigen leven weer op koers te krijgen.

Door met deze aspecten te werken, kan wat verloren is in de (ruimere) context geplaatst worden. Het levensverhaal wordt zo weer verder geschreven. Het zijn niet zozeer de emoties die de bottleneck vormen bij veranderingen, maar veeleer het schijnbaar zo grijpbare en nauwelijks te sturen proces van betekenisgeving. Maar juist daar komt de sociale omgeving en de faciliterende leidinggevende in beeld, om draagkracht toe te voegen waar sprake is van draaglast!

Elk begin is tenslotte
niet meer dan een vervolg,
en het boek der gebeurtenissen
ligt altijd open in het midden.

Wislawa Szymborska, Liefde op het eerste gezicht.

Opnieuw

Een verlies vraagt ons ook, om met terugwerkende kracht de gebeurtenissen uit ons verleden opnieuw te interpreteren. Gebeurtenissen die wij tot dan toe als vastliggende feiten meenden te mogen beschouwen. Door de impact van het verlies ligt echter niet alleen de toekomst, de rest van ons levensverhaal, open en onbekend voor ons. Ook zullen we ons opnieuw met ons eigen verleden mogen verhouden om ons opnieuw te oriënteren in een wereld die door het verlies door elkaar gegooid is. In het Duale Procesmodel zagen we ook al de wisselwerking tussen deze oriëntatie op het verlies, het verleden en het herstel; de toekomst.

De vier genoemde pijlers helpen ons als aandachtspunten om houvast te krijgen. De “reconstructie van betekenis” is dus als cognitief proces, naast het emotionele proces, misschien nog wel het belangrijkste in het rouwproces: “het zoeken naar een herbevestiging of reconstructie van een wereld van betekenis, die door het verlies is uitgedaagd” (Robert Neimeyer).

Drie filmfragmenten ter afsluiting

In de film Up! van Disney Pixar, waar we fragmenten van gebruiken om ons verhaal over de transitiecirkel mee te illustreren, maken we een sprong vooruit. Onze hoofdpersoon is met huis en al richting waterval gevlogen, een kleine padvinder als verstekeling op zijn veranda meenemend. Na een avontuurlijke reis is het huis eindelijk geland op de plek van bestemming. Tijd om terug te kijken in een huis dat nu letterlijk door elkaar geschud is: “Picture memento”.

De dualiteit tussen verlies en herstel en het herinterpreteren van gebeurtenissen is hiermee mooi verbeeld. Te mooi om ook het vervolg niet te laten zien. Wat een nieuwe oriëntatie al niet vermag. Vanuit het nieuwe perspectief en de nieuwe betekenis kan er “losgelaten”: “Memories Can Weigh You Down”.

Het verlies is niet weg, de manier om er mee om te gaan is wel veranderd. Het levensverhaal is met terugwerkende kracht in een ander perspectief komen te staan en daarmee is ook ruimte gekomen om de resterende hoofdstukken opnieuw vorm te geven. Daarmee kan ook de cirkel gesloten worden, omdat er daadwerkelijk tot nieuw contact is gekomen. Er wordt weer “ja” gezegd tegen het leven, er ontstaat nieuw contact en nieuwe hechting. Het symbool van het oorspronkelijke psychologische contract wordt doorgegeven, waarmee het verleden eer wordt bewezen: “The Ellie badge”.

We willen je bij dit slot voor de laatste keer uitnodigen om voor jezelf na te gaan welke rol positieve en negatieve betekenisgeving bij jou spelen. Hoe herschrijf jij je levensverhaal, wat heb je “los te laten” en hoe eer je je verleden?

En als je leven een film zou zijn, wat voor soort film zou het dan zijn: komedie, drama, thriller, soap, documentaire, …? Hoe zou de film heten? Wanneer en waar begint de film? Waar zit je nu? Hoe verloopt het script verder? Wie zou de hoofdrol spelen? Wie is je tegenspeler?

Dit artikel schreef ik met Leo Wilhelm, leidinggevende bij de rijksoverheid. Leo maakt, met als specialisme transitiemanagement, onderdeel uit van een community van veranderaars

Advertenties

2 Reacties op “De Transitiecirkel, een zesluik. Deel 6: Betekenisgeving

  1. Wat een leuke opdrachten hebben jullie gekoppeld aan dit hoofdstuk : vooral het filmscript met hoofdrolspelers ,tegenspelers genre , titel , en natuurlijk plot en happy ending lokt me me aan .Dank voor de prachtige uitgebreide zesluik , heel verhelderend!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s